sa sa 347
Qrotesk gerçəklik Rasim Babayevin yaradıcılığında Qrotesk gerçəklik Rasim Babayevin yaradıcılığında İyl 16, 2021 | 19:07 / Yeni nəşrlər

Abşeron rəssamlıq məktəbinə öz ənənələrini, individual üslubunu gətirən Rasim Babayev Azərbaycan incəsənətində elə şəxsiyyətlərdəndir ki, təkcə öz əsərləri ilə tamaşaçını düşündürmür, öz əsərlərinə daxil etdiyi obrazları ilə çatdırmaq istədiyi gerçəkliyi bir növ özü ifadə etməyə çalışır. 

Rəssamın bəzi tablolarını seyr edərəkən kimsə səni səsləyir “Mən də burdayam. Yaşadığımız dünyanın və cəmiyyətin bir parçasıyam”. Rasim Babayev öz sözlərini davam edir: bu mücərrəd hadisələr məni də narahat edir. O, özünü heç vaxt cəmiyyətdən ayırmır, əksinə baş verən hadisələrə qarşı proqresiv reaksiyasını göstərir əlbəttə yenə öz dəst-xətti, kətanı, rəgləri və bir də mübaliğəsiz obrazları ilə... 
Rasim Babayevin əsərləri pafosdan, şərtilikdən uzaqda dayanır. O, bəzən palitrasının rənglərini elə seçir ki, Azərbaycan xalçalarının dekorativliyinin rəngi görülür. Bəzən kompozisiyalarında elə obrazlar istifadə edir ki, Azərbaycan nağıllarının səsini eşidirsən sanki. Və bəzən İspaniyalı şair Pavlo Nerudanın edamına qəzəbini elə ifadə edir ki, bu bəşəriliyə mat qalırsan. Bir sözlə mənəvi mədəniyyətdən güc alıb dünyəvi ideyalar haqqında düşünmək yalnız Rasim Babayev kimi klassiklərə şamil ola bilərdi. Bu Şərq və Qərbin kontrastı insanda yalnız sevindirici təəccüb doğura bilərdi. Və belə də olur, rəssamın əsərləri dünya muzeylərini, sərgi ekspozisiyalarını gəzdikcə xarici izləyicisinində diqqətindən kənarda qalmır.   
Rasim Babayev düşünür və hər zaman izləyicilərini düşündürür. Rəssamın seçdiyi mövzular, qrotesklik yaşadığı dövrün ənənələrindən uzaq yalnız sənət üçün və həqiqi sənətkar olmaq üçün atılan addımlardı desək yanılmarıq. 
Rasim Babayev kompozisiyalarındakı bədii-məcazi formalar ilə yaşadığı məkana, zamana münasibətini qrotesk, ironiyalı obrazları vasitəsilə verməyə çalışır.
Azərbaycan təsviri sənətində Rasim Babayevlə yanaşı bir çox rəssamın əsərlərində qrotesk obrazlara rast gəlmək mümkündür. Bu səbəbdən obrazların hansı forma, mənalarda qavranılması, vizual mədəniyyətdə daha etibarlı və əsaslandırılmış yalnız bir sifət kimi istifadə olunmayan bir anlayışa sahib olmaq üçün köklərə, “qrotesk” ifadəsinin etimologiyasına qayıtmaq şərtdir.   
Hələ XV əsrdə Romada mağara təsvirlərində rast gəlinmiş qrotesk sənəti dünyanı yadlaşdıran və onu əyləncəli-xəyali bir səhnəyə aparan, içində əsrarəngiz güclərin suverenliyinin əks olunduğu, əslində bir araya gəlməz kimi görünən əşyaların, tragediya ilə komediyanın, gözəlliklə eybəcərliyin bir oyun halında birləşdirilməsi mənasında qavranılırdı. Bu yeni kəşf edilmiş üslub İntibahda dəbli bir bəzək kimi yayılmışdır. Bu formalar qazıntılar zamanı aşkarlandığından, italyanca “mağara” mənasını verən qrotto sözünə əsaslanaraq “grottesca”, “grottesco” olaraq adlandırılmışdır. 
Qrotesklik sənətdə varlıqların absurd, qeyri-adi xüsusiyyətlərlə əcaib və dəhşətli görünüşləri ilə yenidən təsvir edilməsini özündə ehtiva edirdi. İnsan, heyvan və bitki formalarının birləşməsi ilə yanaşı qroteskin ən vacib xüsusiyyətlərindən biri, statik və mütənasiblik qanunlarına laqeydlik olmuşdur. 
Qrotesk üslub kimi həm də sənətdə qəbul edilmiş nəzəriyyələr və nisbət qanunlarının pozulması kimi qəbul edilir. Qrotesk əvvəllər görünməmiş bir şeydir və yaxud bu prespektivadan görülməyib. Bu səbəbdən qrotesk təsvirlər rəngdə, işıqda, formada, hər hansı bir şeydə ola biləcək bir yenilik gizlədir.
Müzakirə ediləcək və araşdırılmağa dəyər mövzulardan biri də odur ki, Rasim Babayevin obrazları məzmun etibari ilə Azərbaycanın şifahi xalq ədəbiyyatına daha yaxındır... Əlbəttə, bunu dəqiq demək olar ki, forma olaraq bəşəri, məzmun olaraq milli köklər məhz Rasim Babayevin yaradıcılığına xasdır.   
Füzulinin ”Meyvələrin bəhsi” əsərinə, böyük Mirzə Şəfi Vazehin lirik şeirlərinə, Sabirin “Hophopnamə”sinə, Cırtdan nağılına çəkdiyi illüstrasiyalar buna bariz nümunədir. 
Rasim Babayev 1978-ci ildə “Tvorçestvo” jurnalına verdiyi müsahibədə deyirdi: “Rəssamların əsərlərində müxtəlif şəkillərdə ifadə edilən gərçəkliyə poetik münasibət uzun əsrlərlə formalaşır. Biz bu uzunmüddətli təkamül prosesinin varisləriyik. Müşahidələrin kəskinliyi xəyal və gerçəkliyi birləşdirməyə imkan verir. Rəssamın gözü əşyalar aləmində, təbiətdə, insanlarda kompozisiya baxımından qurulması ritim, plastika, metafora sisteminin tapılması zəruri olan təsvir sırasını seçir. Rəssamın həyatı doğma torpaqda, onunla bütövlük şəklində keçməlidir. Əgər obrazlar emalatxanada mücərrəd şəkildə düşünülübsə, deməli onlar quru və kasıbdır. Əksinə, işlədiyi vaxt ayaqlarının altında tükənməyən, yenilənən Vətən torpağını hiss etdikdə təxəyyülü daha da inkişaf edir. Mənim rəssamlıq təcrübəm buna əsaslanır.”  
Rəssamın bəşəri problemləri və doğma Qarabağ torpağının üzləşəcəyi faciələri əhatə edən və qrotesk fiqurların istifadə edildiyi “Yaxın Şərq”, “Qatil”, “İmperalizmin qanlı generalı Pinoçet”, “Qırmızı General”, “Döyüşçü”, “Dağılmış qapı”, “Ordu”, “Qatil”, “Faciə”, “Müharibə”, “Hücum” və s. bir çox rəsmləri kabusları oyatmaq üçün hazırlanmış bir nağıl kolleksiyasına aid kimi görünür. Bədii tutumlu əsərlərinin kompozisiyasını ağ dişli, çoxəlli, iki başlı fiqurlar və onu əhatə edən gərgin rəng qamması ümumbəşəri faciələrin ortaq geçmişini tamaşaçıya diqtə edir. Fransız yazıçısı və filosofAlber Kamünün dediyi kimi: “Yer üzündə bəlalar və bəlaların qurbanları var. Mümükün qədər çalışmaq lazımdır ki, bəlanın köməkçisinə dönməyəsən. Bəlkə də, bu fikir sizə sadə görünür, onun sadə olub-olmadığını bilməsəm də həqiqət olduğuna əminəm”
Rəssamın əsərlərində xeyirlə şərin mübarizəsi bir-birini izləyir. Azərbaycan atalar sözündə deyildiyi kimi, “Xeyirlə Şər qardaşdır”, hər ikisi qonşuluqda-işıqlı və qaranlıq dünyalarda bir-biri ilə əlaqə yaratmadan yaşayırlar. İkincidə, heç kim və heç nə arasında fərq qoymadan Xeyir işıqlı dünyanı, Şər qaranlıq yer altını meydana gətirir. Üçüncüdə, Anhro-Manyu müharibəyə başlayır və dünyanı öz xeyrinə dəyişdirməyə çalışır. Dördüncüdə, Xeyirlə Şər arasında həlledici döyüş baş tutur, birincinin qələbəsi ilə nəticələnir. Yenidən dünyada əmin-amanlıq, düzlük bərpa olunur. İşıq göydən qaranlığı qovur, Günəşin meydanı genişlənir. Beləliklə, Rasim Babayevin də divləri daim mübarizə konteksində hərəkət edir, qaranlıqdan işığlı dünyaya can atır...   
Xeyir-şər arasında əlaqələrin, münasibətlərin bir-birindən ayrılma və birləşmə nöqtələri özünə spesifik formada yer tapır. Ən xarakterik cəhət isə varlıqların mənşə, inkişaf (böyümə, yetişmə) və məzmun (mahiyyət) bağlılığının səbəbaxtarış-nəticə ardıcıllığı ilə yekunlaşmasıdır. Başqa sözlə, mifik təfəkkürdə yaradılan obrazlar heç vaxt yerində donub qalmır, daim fəaliyyətdə olur, hansısa funksiyanı yerinə yetirir, məzmun və forma daşıyıcısına çevrilir.
O, “Azerbaijan İnternational” jurnalına verdiyi müsahibədə qeyd etdiyi kimi div zülmün rəmzinə çevrilir, bu obraz inkişaf edərək çoxəlli, çoxbaşlı, çoxayaqlı personaja çevrilir. Azərbaycan nağıllarında "şeytanlar" kimi tanınan "Divlər" rəssam üçün sadəcə xəyali obrazlar deyil.
Rasim Babayevin dediyinə görə, onlar totalitarizmi, konkret olaraq Sovet sisteminin terrorunu simvollaşdırırlar. "Sosialist Realizm"i əks etdirməyən hər hansı bir bədii ifadənin qadağan olunmasına baxmayaraq rəssam onları "Primitivizm" adı altında kətanlarında təsvir edərək canını qurtara bilirdi.
“Adəm-Həvva və divlər”, “Div və qadın”, “Div və kalliqrafiya”, “Div yuxusu”, “Hirsli div”, “Piyalə ilə div”, “Oynayan div”, “Cəhənnəmdə div”, “Qəlyan çəkən div”, “Təəccüblənmiş div”, “Fikirli div” əsərlərindəki obrazlar, bu qarışıq, bir o qədər qrotesk fiqurlar Rasim Babayevin real həyatda yaşadığı və qarşılaşdığı insanları simvolizə edirdi. 
Bunu da unutmaq olmaz ki, Rasim Babayev Surikov adına Moskva Dövlət Rəssamlıq İnstitutunun rektoru Modorovun sinifində oxuyarkən sənətdə ideoloji prinsiplərini və sosialist realizm üslubunda rəsm çəkməyi qəbul etmədiyinə görə diplomundan imtina etməli olmuşdur. Rasim Babayev “Azerbaijan İnternational” jurnalına verdiyi müsahibədə deyirdi: Məzun olduğum vaxt Komitə mənim son layihəm olan "Balıqçılar" adlı rəsm əsərini bəyənmədikləri üçün diplomumu verməkdən imtina etdi. Salyanda gördüyüm balıqçılıq səhnələrini çəkmişdim. Əsərə baxdılar və insanların Sovetlərə yox, Amerikalılara bənzədikləri üçün qəbul edə bilməyəcəklərini söylədilər. Onlara bir neçə Amerika filmindən başqa heç vaxt Amerikada olmadığımı və amerikalıyla heç vaxt qarşılaşmadığımı söylədim. Ertəsi gün diplomumu almalıydım, amma mənə verməkdən imtina etdilər.
1964-cü ildə Bakıda Rəssamların Ümumittifaq Konqresi keçirilir və Moskvadan gəlmiş İnstitutun rektoru ilə qarşılaşıram bir az dayanır və mənə deyir: "Yaddaşım mənə yaxşı xidmət edirsə, sən hələ diplomunu almamısan." Doğru olduğunu etiraf etdim - yox, diplomum yox idi. O vaxta qədər mən təkcə Azərbaycan Rəssamlar İttifaqının deyil, SSRİ Rəssamlar İttifaqının da rəsmi üzvü olmuşdum, o da gedib diplomumu götürməyimi təklif etdi. Amma ona dedim: "Sən diplomumu saxlaya bilərsən. Sənə verirəm. Buna artıq ehtiyacım yoxdur." 
”Əgər rəssam vicdanlıq barədə yüksək anlayışa malikdirsə, deməli təsviri sənətdə də bu cür hərəkət edəcək... Mən rəng səthlərinin kontrastlığını, rəngin son həddə çatan ahəngdarlığını, onun simvolikasını sevirəm. Riyakarlıq, saxta, süni hisslər və şablon elementlərdən ibarət olmayan hər şeyi xoşlayıram. İnsanın həyatda yüksək mənəvi vəzifəsi var. Bunu incəsənət vasitələri ilə ifadə etmək, məncə rəssam üçün layiqli və nəcib işdir.”- deyən Rasim Babayev öz sənətinə sadiqliyini həyatı boyu daim nümayiş etdirir.
Öz analitik-psixologiya haqqında təlimini Z.Freydin psixoanalizinin tənqidi əsasında qurmuş K.Yunq öyrədirdi ki, bütün insanlarda simvolların hər hansı bir ümumi xarakterini anadangəlmə“generasiya” etmək qabiliyyəti mövcuddur. Alim simvolların hamı tərəfindən sözsüz, izahsız anlaşılan cəhətlərini “arxetip” adlandıraraq bildirirdi ki, onlar özünü, ilk növbədə, yuxu prosesində göstərir. K.Yunqun sözləri ilə desək, “Tanrı, əsasən, yuxu və yuxugörmə vasitəsi ilə danışır”. Simvolarxetiplər mif, əfsanə və nağıllarda geniş əks olunsa da başlanğıcda “kollektivin kortəbii şüurunun məhsulları” kimi meydana gəlir. Başqa sözlə, onlar kortəbiiliyin elə hissəsidir ki, insanın şəxsi təcrübəsi hesabına əldə edilmir, ona bu, minlərlə əcdadından miras qalır. 
Azərbaycan-türk mifoloji düşüncəsi arxaik struktur arxetipləri ilə zəngindir. Dünyanın yaranmasına öz mənəvi aləmindən baxan ulu əcdad ilkin olaraq universal obrazlar silsiləsini Qobustan qayalarına əks etdirmişdir. Burada kişi vəqadın başlanğıcını göstərən təsvirlər, təbiət qüvvələrinin, heyvan və quşların canlandırılmasına aid səhnələr vardır. Kainatın yaradıcısının Günəşlə, Göylə, Dağla əlaqələnməsinə, təbiət hadisələrinin fövqəltəbii qüvvə şəklində anlaşılmasına, canlıların və insanın meydana gəlməsində totemlərin, tanrıların, ruhların roluna, dünyanın ikili xarakterinə, başlanğıcda Xeyirlə Şərin mübarizəsinə, demiurqların - mədəni qəhrəmanların fəaliyyətinə, triksterlərin – ikili məxluqların, qorxu, fəlakət törədən amillərin əməllərinə Azərbaycan türklərinin öz münasibəti və fərqli davranış formaları (ritualları) olmuşdur.
Təsadüfi deyil ki, Rasim Babaeyvin 1988, 1996, 1999-cu illərdə kətan üzərində rəsm etdiyi “Əski türk yazısı” adlıəsərləri qədim türk əcdadlarımızın izlərindən xəbər verir. 
Bununla müxtəlif əsərlərində, kompozisyalarının əsasını təşkil edən qrotesk obraz və fiqurların genetik yaddaşına yatan meyillik prinsipindən qaynağlandığını, minilllik mədəniyyətə, tarixə malik xalqın düşüncəsindən hopduğunu bir daha təsdiqləyir.
 
Həmidə Süleymanova 
Azərbaycan Dövlət Rəsm Qalereyasının əməkdaşı
Məqalə "Mədəniyyət" jurnalında çap olunub. 
VİDEO
XİDMƏTLƏR
Sərgilərin təşkil olunması xidmətlərinə aşağıdakılar daxildir:
Ətraflı oxu
Məqalələrin yazılması
Ətraflı oxu
Dizayn xidmətlərinə aşağıdakılar daxildir:
Ətraflı oxu
Fotoçəkilişlərin aparılmasına aşağıdakılar daxildir:
Ətraflı oxu
Facebook